Jika seseorang mempunyai simpanan RM10,000 tetapi mempunyai hutang RM8,000, apabila cukup haul, adakah dia perlu membayar zakat terlebih dahulu atau melangsaikan hutang?

Jawapannya bergantung kepada keadaan hutang dan kaedah taksiran zakat yang digunakan.

1. ADAKAH HUTANG MENGHALANG KEWAJIPAN ZAKAT?

Ulama mempunyai perbezaan pandangan:

Majoriti ulama berpandangan bahawa hutang yang telah sampai tempoh pembayaran boleh diambil kira dalam pengiraan zakat. Jika selepas ditolak hutang, baki harta tidak mencapai nisab, maka zakat tidak diwajibkan.

Mazhab Syafie pula berpandangan bahawa hutang tidak menggugurkan kewajipan zakat. Ini merupakan pandangan yang dominan di Malaysia.

Bagi hutang jangka panjang seperti pinjaman rumah, sebahagian ulama kontemporari mengehadkan tolakan kepada ansuran yang perlu dibayar dalam tempoh semasa, bukan keseluruhan jumlah pinjaman.

2. JIKA ZAKAT SUDAH WAJIB, BOLEHKAH DITANGGUHKAN?

Jika harta telah:

• mencapai nisab,
• cukup haul, dan
• memenuhi syarat kewajipan zakat,

maka zakat telah menjadi kewajipan yang perlu ditunaikan.

Hutang yang belum sampai tempoh pembayaran tidak semestinya menjadi alasan untuk menangguhkan zakat yang telah wajib.

Allah SWT berfirman:

﴿وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَّعْلُومٌ ۝ لِّلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ﴾
“Dan orang-orang yang pada harta mereka terdapat hak yang tertentu, bagi orang yang meminta dan orang yang tidak mendapat bahagian.”
(Surah al-Ma‘arij: 24–25)

3. ORANG BERHUTANG BOLEH MENJADI PENERIMA ZAKAT

Islam tidak memandang ringan isu hutang.

Seseorang yang mempunyai hutang sehingga membebankan dirinya dan memenuhi syarat tertentu boleh termasuk dalam golongan:

الْغَارِمِينَ (Al-Gharimin)

iaitu salah satu daripada 8 golongan yang berhak menerima zakat sebagaimana disebut dalam Surah al-Tawbah ayat 60.

Justeru, seseorang yang terbeban dengan hutang tidak semestinya hanya dilihat sebagai pembayar zakat — dalam keadaan tertentu, dia juga boleh menjadi penerima zakat.

4. HUTANG JUGA MEMPUNYAI TANGGUNGJAWAB BESAR

Rasulullah ﷺ bersabda:

«يُغْفَرُ لِلشَّهِيدِ كُلُّ ذَنْبٍ إِلَّا الدَّيْنَ»

“Diampunkan bagi orang yang mati syahid segala dosa kecuali hutang.”
(Riwayat Muslim)

Baginda ﷺ juga bersabda:

«نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتَّىٰ يُقْضَىٰ عَنْهُ»

“Jiwa seorang mukmin tergantung dengan hutangnya sehingga hutang tersebut dilangsaikan.”
(Riwayat al-Tirmizi)

JADI, MANA PERLU DIDAHULUKAN?

Secara ringkas:

① Kira dahulu kewajipan zakat
Lihat jenis hutang dan kaedah pengiraan yang digunakan oleh pihak berautoriti.

② Jika zakat telah wajib
Tunaikan zakat dan jangan sengaja melengah-lengahkannya tanpa keuzuran.

③ Jika hutang terlalu membebankan
Semak kelayakan sebagai penerima zakat di bawah kategori al-Gharimin.

④ Rujuk institusi zakat
Kaedah pengiraan dan tolakan hutang boleh berbeza mengikut negeri serta jenis harta dan hutang.

⚠️ PENTING

Di Malaysia, pengiraan zakat tertakluk kepada kaedah dan ketetapan institusi zakat negeri masing-masing. Oleh itu, jangan terus membuat kesimpulan hanya berdasarkan pengiraan umum.

Untuk kes individu, rujuk institusi zakat negeri atau pihak berautoriti bagi mendapatkan taksiran yang tepat.

Kesimpulan:

Zakat dan hutang kedua-duanya mempunyai hak dan tanggungjawab yang perlu ditunaikan. Keutamaan bergantung kepada keadaan hutang, jenis harta, tempoh pembayaran dan kaedah taksiran zakat yang terpakai.